İş sözleşmesinin sona ermesi, işçi için hem maddi hem psikolojik bir belirsizlik yaratır. Hangi tazminatların doğabileceğini ve hangi yolun izleneceğini bilmek, hak kaybını önlemeye yardımcı olur. Bu yazı, kıdem ve ihbar tazminatının temel çerçevesini ve zorunlu arabuluculuğu anlatır.
Kıdem tazminatı nedir, kimler alabilir?
Kıdem tazminatı, aynı işverene bağlı olarak belli bir süre çalışan işçiye, iş sözleşmesi bazı sebeplerle sona erdiğinde ödenen tazminattır. Düzenleme, hâlen yürürlükte olan 1475 sayılı İş Kanunu’nun 14. maddesindedir.
Genel olarak şu şartlar aranır:
- İşçi aynı işverenin işyerlerinde en az bir yıl çalışmış olmalıdır.
- Sözleşme, kanunda sayılan hâllerden biriyle sona ermiş olmalıdır.
Kanundaki başlıca hâller şunlardır: işverenin sözleşmeyi, ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık gibi haklı sebepler dışında feshetmesi; işçinin kanundaki haklı sebeplerle feshetmesi; askerlik hizmeti; yaşlılık, emeklilik ya da malullük sebebiyle ayrılma; kadın işçinin evlendikten sonra belirli süre içinde ayrılması; işçinin ölümü. Her olayda hangi hâlin geçerli olduğu, dosyadaki somut duruma bakılarak değerlendirilir.
Bu yüzden işçi kendi isteğiyle istifa ettiyse, kural olarak kıdem tazminatı doğmaz. Ancak “istifa” yazılı bir belge olsa bile, gerçekte baskı veya haklı fesih durumu varsa mahkeme farklı sonuca varabilir.
Kıdem tazminatı nasıl hesaplanır?
Hesaplamada, işçinin çalıştığı her tam yıl için belirli gün sayısı üzerinden brüt ücret esas alınır. Yılı tamamlamayan süreler ise orantılı olarak hesaba katılır. Ücrete, düzenli ödenen yan haklar da dâhil edilebilir.
Kıdem tazminatının üst sınırı, her yıl güncellenen bir tavan ile belirlenir. Güncel tutarı mutlaka resmî kaynaklardan kontrol etmek gerekir; bu yazıda tutar verilmemiştir.
İhbar tazminatı nedir?
Belirsiz süreli iş sözleşmelerinde taraflar, sözleşmeyi feshetmeden önce karşı tarafa önceden bildirimde bulunmak zorundadır. Bu süreye “bildirim süresi” denir. Düzenleme 4857 sayılı İş Kanunu’nun 17. maddesindedir. Kanunda öngörülen asgari süreler kıdeme göre artar:
- Altı aydan az çalışanlar için 2 hafta
- Altı ay ile bir buçuk yıl arasında çalışanlar için 4 hafta
- Bir buçuk yıl ile üç yıl arasında çalışanlar için 6 hafta
- Üç yıldan fazla çalışanlar için 8 hafta
İşveren bildirim süresine uymadan ya da süreye ait ücreti peşin ödemeden sözleşmeyi feshederse, işçiye ihbar tazminatı ödemek zorunda kalabilir. Aynı yükümlülük işçi için de geçerlidir; bildirim süresine uymadan ayrılan işçi, işverene tazminat borçlanabilir.
İşverenin haklı sebeple derhal fesih hakkı (4857 md.25) bu kuralın istisnasıdır. Haklı sebep varsa ihbar tazminatı doğmaz. Haklı sebebin gerçekten bulunup bulunmadığı ise çoğu zaman uyuşmazlık konusudur.
Zorunlu arabuluculuk nedir?
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu’nun 3. maddesi uyarınca, kanuna ya da iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminat talepleriyle, işe iade talebiyle açılacak davalardan önce arabulucuya başvurmak dava şartıdır. Yani önce arabuluculuk yoluna gidilmeden dava açılırsa, mahkeme davayı usulden reddeder.
Süreç şöyle işler:
- Taraflardan biri, arabuluculuk bürosuna başvurur.
- Arabulucu tarafları bir araya getirir ve uzlaşma imkânını görüşür.
- Anlaşma sağlanırsa tutanak, mahkeme ilâmı niteliğinde belge olur.
- Anlaşma sağlanamazsa son tutanak düzenlenir ve bu tutanakla dava açılabilir.
İşe iade ve diğer işçilik alacakları
Otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde, en az altı aylık kıdemi bulunan ve belirsiz süreli sözleşmeyle çalışan işçi, geçerli bir sebep gösterilmeden işten çıkarılmışsa işe iade talep edebilir. Konu 4857 sayılı Kanun’un 18. maddesi ve devamında düzenlenmiştir. İşe iade davasından önce de zorunlu arabuluculuğa başvurulur.
Fesihle birlikte yalnızca tazminatlar değil, ödenmemiş maaş, fazla mesai ücreti, kullanılmamış yıllık izin ücreti gibi alacaklar da gündeme gelebilir. Bu alacaklar da aynı arabuluculuk sürecinde ele alınabilir.
Süreler ve zamanaşımı
İşe iade talebinde işçinin, fesih bildiriminden itibaren yasal sürede arabulucuya başvurması gerekir. Bu süre kısa olduğundan, gecikmek hak kaybına yol açabilir. Kıdem ve ihbar tazminatı gibi alacaklarda ise zamanaşımı süresi uzundur; yine de belgelerin ve tanıkların zamanla kaybolmaması için geç kalmamak önemlidir.
Haklı sebeple fesih ve ispat yükü
İşveren, işçiyi haklı sebeple çıkardığını ileri sürüyorsa, bu sebebi ispat etmekle yükümlüdür. Fesih yazısında gösterilen gerekçe ile gerçekte yaşananlar örtüşmüyorsa, bu durum uyuşmazlığın merkezinde yer alır. İşçinin de iş sözleşmesinin hangi tarihte, hangi şekilde sona erdiğini gösteren belgeleri saklaması gerekir. Tanık beyanları, mesajlar ve e-postalar bu noktada önem taşıyabilir.
Başvurmadan önce hazırlanacak belgeler
- İş sözleşmesi ve varsa fesih bildirimi
- Maaş bordroları, banka hesap dökümü
- SGK hizmet dökümü
- İşyeri ile yapılan yazışmalar
Sık Sorulan Sorular
Kural olarak hayır. Ancak işçinin kanundaki haklı sebeple derhal feshi, emeklilik ya da askerlik gibi hâllerde işçi kendi isteğiyle ayrılsa bile kıdem tazminatı doğabilir.
Kıdem tazminatı bir yıllık çalışma şartı aradığı için genellikle doğmaz. Deneme süresinde bildirim süresi gerekmeden fesih mümkündür; bu nedenle ihbar tazminatı da kural olarak söz konusu olmaz.
Kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve işe iade gibi talepler için hayır. Zorunlu arabuluculuk, 7036 sayılı Kanun md.3 gereği dava şartıdır.
Tavan her yıl güncellenir. Güncel tutarı resmî duyurulardan öğrenmeniz gerekir.
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık yerine geçmez.



